Geschiedenis

De Apologie: Europa keek naar de Nederlanden, zoals nu naar Oekraïne (deel 2)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Willem van Oranje op 47-jarige leeftijd, zichtbaar ouder geworden. Door Hendrick Goltzius, 1581 (Rijksmuseum)

Toen hij in 1580 vogelvrij werd verklaard, verdedigde Willem van Oranje zich in zijn Apologie. René van Stipriaan, vertaler van die tekst, vertelt over een geheim plan voor massamoord, verklapt wat hij Oranje tijdens een etentje zou vragen én doet een belofte. ‘Nog niet alles is gezegd.’

Ergens in de Apologie vertelt Willem van Oranje een opvallende anekdote. Hij zou in 1559, in tijdelijke gevangenschap in Frankrijk, van de Franse koning Hendrik II hebben vernomen dat de hertog van Alva en koning Filips II van plan waren om alle protestanten, zowel in Frankrijk als de Nederlanden, uit te roeien. Hij spreekt van het ‘inquisitieproject’. Het komt over als een geheim, bijna Tweede Wereldoorlog-achtig moordplan, dat mogelijk de reden is dat Oranje later in opstand kwam tegen Filips II. Bestond dat plan echt, denkt u?
Wij kunnen het gesprek, dat in het Bois de Vincennes in Parijs zou hebben plaatsgebonden, niet bevestigd krijgen uit andere bron. Dat Oranje in die periode intensief in contact stond met Hendrik II is zeker. Wat we ook weten, is dat er contacten waren tussen de Spaanse en Franse kroon en dat die gesprekken met name gingen over het beteugelen van het protestantisme in Europa. De gedachte was dat de twee katholieke naties in staat moesten zijn om dat protestantisme, dat als een onkruid voortwoekerde, in één keer uit te wieden.

Verder lezen →
Geschiedenis

De Apologie: Filips II is een ‘incestueuze, dubbel moorddadige koning’ (deel 1)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 1 reactie
Portret van Willem I (1533-1584). Prins van Oranje, genaamd Willem de Zwijger. Schilder: omgeving van Dirck Barendsz., 1582–1592 (Rijksmuseum)

Toen hij in 1580 vogelvrij werd verklaard, verdedigde Willem van Oranje zich in zijn Apologie. Een interview met René van Stipriaan, die het geschrift vertaalde naar hedendaags Nederlands. ‘Internationaal viel de Apologie niet goed.’

Historicus René van Stipriaan is op menig gebied deskundig, maar een van zijn grootste interesses betreft de Nederlandse Gouden Eeuw. Het grote publiek kent hem van zijn magnum opus De Zwijger, de biografie van Willem van Oranje die in 2021 verscheen. Het boek werd onderscheiden met de Libris Geschiedenisprijs en de Nederlandse Biografieprijs. Dit jaar vertaalde Van Stipriaan de Apologie naar hedendaags Nederlands: het geschrift waarmee Oranje zich verdedigde tegen de vogelvrijverklaring door koning Filips II, het banedict dat tot zijn dood zou leiden. Ik voerde met Van Stipriaan een lang gesprek over de Apologie, de ontwikkeling die Willem van Oranje doormaakte tijdens de Nederlandse Opstand en het geheime moordplan dat hem al vroeg werd medegedeeld.

Laten we beginnen bij de ban die aan de Apologie voorafging. Willem van Oranje was de leider van de Nederlandse Opstand (1568–1648) tegen Filips II, de koning van Spanje. Het lukte Filips maar niet om Oranje te pakken te krijgen, dus besloot hij om iedereen toestemming te geven hem te doden, tegen een royale beloning. Die vogelvrijverklaring klinkt als een logische stap. Toch zat Filips’ plaatsvervanger in de Nederlanden, landvoogd Alexander Farnese, opzichtig tijd te rekken om die ban maar niet bekend te hoeven maken. Waarom?
Dat had te maken met twee dingen die Farnese bezighielden. Ten eerste had hij heel goed in de gaten dat het openlijk uit de weg willen ruimen van Willem van Oranje een tegenreactie zou oproepen. In het binnenland, onder Oranjes aanhangers, maar ook in het buitenland. Diverse regeringscentra sympathiseerden met Oranje. Dat kwam omdat het huis Habsburg (Filips II stond aan het hoofd van de dynastie van de Spaanse Habsburgers, red.) in de ogen van bijvoorbeeld de Fransen, de Engelsen en vele Duitse vorsten niet al te groot mocht worden. Oranje was op dat moment de belangrijkste tegenstrever van Filips. Je maakt jezelf behoorlijk antipathiek als je zo iemand uit de weg wil ruimen. Het komt ook nogal onchristelijk over.

Verder lezen →
Geschiedenis

In deze kolonie maakte Nederland pas echt werk van slavernij 

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Braziliaans landschap met een huis in aanbouw. Door Frans Post, ca. 1655–1660. Mauritshuis, Den Haag

De kolonie Nederlands-Brazilië (1630–1654) is onterecht vergeten: daar runde Nederland voor het eerst een slavensamenleving. Van het geld werd het Mauritshuis gebouwd. 

‘Het was een heel ongebruikelijke uitnodiging om in dialoog te gaan met deze ruimte, dit huis (…). Maar het was ook een uitnodiging tot een boodschap, een wind van dialoog, die aangaf dat we niet meer in die periode leven.’ Terwijl Daiara Tukano een muur bewerkt met een verfroller, zijn haar woorden van filosofischer aard. De periode die de Braziliaanse kunstenares bedoelt is die van het kolonialisme, en dat huis is het Mauritshuis. Het Haagse museum, zo zien we in de documentaire Het uur van de wolf: Een gevleugelde herinnering, heeft Tukano in 2024 uitgenodigd om een muurschildering te maken. Dat resulteert in een kleurrijke voorstelling van een mythische slang, begeleid door zwaluwen: trekvogels die al eeuwenlang heen en weer gaan tussen Europa en het Amazonegebied, stelt Tukano, en daarom het contact tussen beide gebieden symboliseren.

Verder lezen →
Geschiedenis/Taal

‘The worst pirate’: Waarom het Engels in Pirates of the Caribbean niet klopt

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Piraat Jack Sparrow (rechts) hoort de Britse machthebbers (bijna altijd) keurig net Engels spreken

In Pirates of the Caribbean praten de Britten keurig netjes the Queen’s English, oftewel Standaardengels. Maar dat klopt niet: dat accent werd pas na het jaar 1800 de norm.

Ergens aan het begin van de achttiende eeuw vaart de Britse gouverneur Weatherby Swann op een zeilschip naar Port Royal, een havenstad op Jamaica. Zijn dochter Elizabeth zingt aan de boeg een liedje over piraten. Niet doen, waarschuwt een lage officier, dat brengt ongeluk. Diens meerdere, luitenant James Norrington, jaagt hem weg en bekent Elizabeth dat hij piraten het liefst aan de galg ziet bungelen. Nu is hij degene die wordt weggestuurd: vader Swann is bezorgd om de gemoedsrust van zijn dochter. Acht jaar later stapt piraat Jack Sparrow door de haven van Port Royal. Een beambte roept hem terug: zijn naam en één shilling graag, om zijn boot aan te mogen leggen. Sparrow weet iets beters. ‘Wat zegt u van drie shillings, en we vergeten de naam?’

Verder lezen →
Geschiedenis

Laten we slavenhandel eens proberen, dachten ze in Nieuw-Amsterdam

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Kaart van de noordoostkust van Amerika, met een gezicht op Nieuw-Amsterdam. Anoniem, ca. 1655 (Rijksmuseum).

De nederzetting Nieuw-Amsterdam was multicultureel, vertelt historicus Russell Shorto, maar niet volgens de mores van de huidige tijd. ‘De WIC dacht: laten we eens slavenhandel proberen.’

Vincent Mann kijkt uit over het water, naar de door wolkenkrabbers getekende horizon van Manhattan. ‘Dat land daar, dat tegenwoordig bekend staat als New York City, of Nieuw-Amsterdam. Ze kwamen er via deze rivier en pleegden geweld tegen ons volk.’ Mann is de leider van de Schildpadclan van de Ramapough Lenape, een groep binnen de Lenape, het Noord-Amerikaanse volk dat in 1626 met de Nederlanders een overeenkomst sloot over Manhattan. Het ging om gebruiksrecht, niet om een aankoop, zo heeft de kijker van Simone en de roofstaat dan al gehoord, via presentatrice Simone Weimans. De Lenape gebruikten het eiland gedurende een deel van het jaar als jachtterrein.

Na de Nederlanders kwamen de Engelsen. En nog veel meer Europese kolonisten. De Lenape moesten inschikken, vaak onder druk van geweld. In de huidige maatschappij wordt maar weinig rekening met ze gehouden: zo kampt de clan van chief Mann met de lasten van gedumpt fabrieksafval van autoproducent Ford, zoals kanker en huidziektes. ‘Het gevolg van kapitalisme,’ stelt hij.  

Verder lezen →
Geschiedenis

Willem van Oranje: 18 feiten uit zijn biografie (deel 4, slot)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties

In de biografie De zwijger. Het leven van Willem van Oranje strooit René van Stipriaan met verrassende feiten. Hier vind je de laatste: nummer 14 tot en met 18. Waarin calvinistisch Delft schande spreekt van Oranjes ‘schaamteloze banketten’ en Balthasar Gerards zijn moordwapen aanschaft bij… de lijfwacht van Oranje zelf.

14.
Noord en Zuid
Al in de eerste twintig jaar van de Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) tekende zich een verdeling af die we vandaag nog kennen: die tussen Noord en Zuid, tussen het huidige Nederland en België (en Luxemburg). De zeventien Nederlandse gewesten waren in 1543 in handen van keizer Karel V gekomen en tot een geheel gesmeed. Het zwaartepunt lag in het rijke Vlaanderen en in Brabant, dat met Brussel de hofstad bezat. De metropool Antwerpen, eveneens gelegen in Brabant, groeide in de oorlog uit tot centrum van de rebellie – in 1577 werd er zelfs een calvinistische republiek uitgeroepen. Geen wonder dat Willem van Oranje zich vooral op deze gebieden richtte.

Wat mij dus opviel: Oranje zou zich gaan concentreren op Holland en Zeeland – gewoon, omdat het niet anders kon. Alexander Farnese, landvoogd namens de Spaanse koning Filips II, heroverde stap voor stap de gebieden die de Nederlandse opstandelingen in handen hadden. In de zomer van 1583 moest Oranje Antwerpen verlaten – en daarmee de zuidelijke Nederlanden – omdat het er simpelweg te gevaarlijk werd, lezen we in de biografie. Welke zekerheden had hij nog? Die van het noorden. Achter de wateren van Zeeland en boven de grote rivieren was bescherming mogelijk tegen de oprukkende Spanjaarden. Geertruidenberg was versterkt, de polder Ruigenhil aan het Hollands Diep werd omgebouwd tot de vesting Willemstad, aan de Maas naar het oosten lag het bolwerk Heusden. Op bladzijde 666 schrijft Van Stipriaan: ‘De gordel van vestingwerken die hier ontstond, was een tastbaar bewijs dat het hart van de Nederlandse opstand, dat sinds de Pacificatie in 1576 nogal onstuimig in het zuiden had geklopt, in 1583 in korte tijd terugmigreerde naar Holland en Zeeland, en Oranje migreerde mee.’

Verder lezen →
Geschiedenis

Willem van Oranje: 18 feiten uit zijn biografie (deel 3)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 1 reactie

In de biografie De zwijger. Het leven van Willem van Oranje strooit René van Stipriaan met verrassende feiten. De weetjes die mij het meeste opvielen, zet ik op een rij. In deze derde aflevering: feit 9 tot en met 13. Waarin Willem van Oranje zich om begrijpelijke redenen steeds eenvoudiger kleedt, de koning van Spanje bijna terloops wordt afgezworen en Oranje, twee jaar voor zijn dood, bijna sterft door een aanslag.

9.
Niks geen religievrede
Met de Pacificatie van Gent (1576, zie nummer 8 uit deze lijst) leek het ideaal van Willem van Oranje aanstaande. Vijftien van de zeventien Nederlandse gewesten erkenden het gezag van koning Filips II, maar zouden zichzelf besturen via de Staten-Generaal. Zij zouden godsdienstvrijheid garanderen, waarbij – tot nader order – in Holland en Zeeland het calvinisme de openbare religie zou zijn en in de andere gewesten het katholicisme. Echter, fanatici maakten dit onmogelijk.

Eind jaren 1570 grepen orthodoxe calvinisten op vele plekken de macht, geholpen door een strakke leiding en een heldere theologie. In Holland en Zeeland werden katholieke kerken en kloosters onteigend. De lutherse predikant Johannes Saliger moest door toedoen van calvinisten Woerden verlaten. Deventer, Zwolle en Friesland kregen te maken met beeldenstormen. In Utrecht dwongen calvinisten het stadsbestuur tot toezeggingen door middel van intimidatie. In 1579 vielen de Nederlanden uiteen, in de katholieke Unie van Atrecht en de calvinistische Unie van Utrecht.

Wat mij dus opviel: Zelfs Oranjes jongere broer werd te chaos te gortig. Jan van Nassau (1536–1606) was op aandringen van Oranje aangebleven als stadhouder van Gelderland, maar hij kon de wanorde en het geweld niet aan. In een vertrouwelijk gesprek (blz. 584) zei hij dat ‘de zaken op een wonderbaarlijke en unieke manier door elkaar liepen.’ Van Nassau schetste het beeld van een zich almaar uitbreidende burgeroorlog, die moedeloos en bedrukt stemde. ‘Het is niet anders dan over en weer oorlog, onrust, groot wantrouwen, splijting, onenigheid, verderf en erbarmelijke jammerklachten.’

Verder lezen →
Geschiedenis

Willem van Oranje: 18 feiten uit zijn biografie (deel 2)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 2 Reacties

In de biografie De zwijger. Het leven van Willem van Oranje (2021) strooit René van Stipriaan met verrassende feiten. De weetjes die mij het meeste opvielen, zet ik op een rij. In deze tweede aflevering: feit 5 tot en met 8. Waarin Willem van Oranje delen van de Nederlanden zomaar weg wil geven en een Haarlemse vrouw Spaanse soldaten beledigt met haar aars.

5.
Het plan de Nederlanden te verdelen
De Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) of Nederlandse Opstand was begonnen en de eerste jaren verliepen niet best – althans, voor het kamp van Willem van Oranje. Dat kwam door de man die de Spaanse koning Filips II naar de Lage Landen had gestuurd om de orde te herstellen: de hertog van Alva. Oranje ontvluchtte het land, net als vele calvinisten en andere anti-Spaanse edelen en burgers.

In drie jaar tijd liet Alva Oranjes zoon Filips Willem oppakken, de graven van Egmond en Horne onthoofden en de ‘Bloedraad’ instellen, een rechtbank die duizenden protestanten of ketters veroordeelde. Wanhopig zocht Oranje steun in het buitenland. Zijn broer Lodewijk van Nassau (1538–1574) was daarbij goud waard. Lodewijk, een overtuigd calvinist en vaardig diplomaat, knoopte betrekkingen aan met protestantse leiders in Frankrijk, Engeland, Toscane en elders, die in het katholieke Spanje een bedreiging zagen.

Verder lezen →
Geschiedenis

Willem van Oranje: 18 feiten uit zijn biografie (deel 1)

Geplaatst op door Roger Abrahams / 2 Reacties

Dit jaar las ik De zwijger. Het leven van Willem van Oranje van René van Stipriaan. Een geweldig boek, vol opvallende feiten. Wist je dat Willem van Oranje een jaar voor zijn dood al een kogel door zijn hoofd kreeg, bijvoorbeeld? Of dat de spijkerharde hertog van Alva in zijn nadagen leefde op borstvoeding?

De biografie uit 2021, waarvoor Van Stipriaan de Libris Geschiedenisprijs en de Nederlandse Biografieprijs won, barst van de weetjes – sommige belangrijk, sommige gewoon grappig. Een aantal feiten die mij opvielen heb ik op Bluesky gezet. Hieronder de volledige lijst (nou ja, deel één), met toelichting.

1.
Kinderachtig gedrag
Even een korte voorgeschiedenis.

Willem van Oranje (1533–1584), geboren in het Duitse Dillenburg, werd grotendeels opgevoed aan het hof van keizer Karel V in Brussel. Brussel gold als de hoofdstad van de Nederlanden, zoals het geheel van zeventien gewesten of provinciën in onze hoek van Europa ook werd genoemd. Met de keizer bouwde Oranje een goede band op. Nadat diens zoon Filips II het roer overnam, die vanaf 1559 vanuit Spanje regeerde, verslechterde de relatie tussen de Nederlandse adel en de centrale overheid echter aanzienlijk.

Filips had zijn halfzus Margaretha van Parma als landvoogdes (of plaatsvervanger) aangesteld, maar het was vooral zijn adviseur Antoine Perrenot de Granvelle die in Brussel aan de touwtjes leek te trekken. Samen met andere Nederlandse edelen voerde Oranje jarenlang een campagne om de gehate Granvelle weg te krijgen. Zij zagen hem als een bedreiging voor hun eigen privileges en bovendien voerde hij, als kardinaal van Mechelen, de rooms-katholieke inquisitie aan tegen plaatselijke protestanten. Ze kregen hun zin in 1564, toen Granvelle naar de Franche-Comté werd overgeplaatst.

Verder lezen →
Taal

Fawaka: Suriname in de Nederlandse straattaal

Geplaatst op door Roger Abrahams / 0 Reacties
Jongeren in Paramaribo (Suriname) tijdens een viering van Emancipatiedag, de dag van de afschaffing van de slavernij. Foto: Guus Dubbelman/ de Volkskrant

Voor wie het niet wist: fawaka betekent ‘hoe gaat het’ in het Sranantongo, de omgangstaal van Suriname. Ook in Nederland horen we het vaak genoeg op straat – om over patta en fittie maar te zwijgen. Sranantongo oefent al decennialang grote invloed uit op het Nederlands, met name op de straattaal. Hoe zit dat? Ik belde taalkundige Khalid Mourigh erover.

Mourigh is als wetenschapper verbonden aan het Meertens Instituut, dat Nederlandse taal en cultuur onderzoekt en onderdeel uitmaakt van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Behalve op het gebied van Berber of Tamazight geldt hij als expert inzake Nederlandse straattaal, waarover hij begin dit jaar het boek Denkend aan Hollands schreef. Het moment om over Sranantongo te spreken is goed, want Suriname viert dezer dagen het vijftigste jaar van zijn onafhankelijkheid.

Khalid, mattie (vriend), fittie (ruzie), patta (schoen) zijn voorbeelden van straattaal die zelfs witte Nederlanders van middelbare leeftijd kennen. Ze komen uit het Sranantongo, de omgangstaal van Suriname. Klopt het dat verreweg de meeste woorden in de Nederlandse straattaal uit het Sranantongo afkomstig zijn?
Ja, dat klopt. Dat was al zo in 1999, toen René Appel als eerste taalkundige in Nederland een wetenschappelijk artikel publiceerde over jongerentaal, gebaseerd op onderzoek op een aantal middelbare scholen in Amsterdam. Docenten hadden het over ‘smurfentaal’, omdat ze die taal van hun leerlingen maar simpel vonden. Er werd ook wel van ‘nieuw Nederlands’ gesproken. Appel toonde aan dat de populairste jongerenwoorden uit het Sranantongo kwamen. Ik werk op het Meertens Instituut en hier hebben wij de indruk dat dat nog steeds zo is. Wij hebben net de resultaten binnen van een groot onderzoek waarin Appels woordenlijst opnieuw wordt voorgelegd aan scholieren, ditmaal uit het hele land, en ze kennen bijna alle woorden. Mattie, fittie, waggie (auto, red.), skotoe (politie, red.): die komen nog steeds veel voor.

Verder lezen →